Λύρα

Λύρα

Μύθος

Σύμφωνα με τον μύθο (Ομηρικός ύμνος στον Ερμή), ο Ερμής έκλεψε κρυφά τα βόδια που φύλαγε ο Απόλλωνας. Έξω από το σπήλαιο που είχε κρύψει τα βόδια, σκόνταψε στο καύκαλο μια νεκρής χελώνας και παρατήρησε ότι μέσα από αυτό, ενισχύεται ο ήχος. Έφτιαξε λοιπόν την πρώτη λύρα προσαρμόζοντας στο όστρακο της χελώνας, δέρμα και χορδές από έντερα βοδιού. Για να εξευμενίσει τον θυμό του Απόλλωνος, του χάρισε τη λύρα ο οποίος μαγεύτηκε από τον ήχο της.

Επίσης η λύρα του Ορφέα, η «μαγική φόρμιγγα», ήταν κάτι σαν επτάχορδη κιθάρα και για την «ανεξήγητη» δύναμη της αλλά και την επίδραση της φωνής του, υπάρχουν δεκάδες ιστορίες. Σύμφωνα με αυτές, η μαγεία της μουσικής και του τραγουδιού του, ημέρευε τα άγρια ζώα και μετακινούσε «δέντρα και βράχους» που έσπευδαν να ακούσουν τη θελκτική μελωδία του!

Κατά κάποιους άλλους, η «ανεξήγητη» δύναμη της ορφικής μουσικής, συνδέεται με την «υπεράνθρωπη» και μεταφυσική διάσταση του Ορφέα. Οι περιγραφές που θέλουν τους ανθρώπους, αλλά και τους θεούς, τα ζώα και τα φυτά, αλλά ακόμη και τα βράχια να πλησιάζουν προς τον ήχο της λύρας του, οδηγούν στο συμπέρασμα πως ο Ορφέας ταυτιζόταν με τον Ήλιο, που με το φως του κάνει όλα τα έμψυχα όντα να στρέφονται προς αυτόν.

Ο μύθος λέει πως μετά τον θάνατο του Ορφέα, οι θεοί πήραν τη μαγική λύρα του κοντά τους και Ορφέα και την έστησαν στον ουρανό, για να τους τραγουδάει.

Γενικές πληροφορίες

Η λύρα ή αλλιώς ‘’χέλυς’’, ήταν το κατεξοχήν εθνικό όργανο των αρχαίων Ελλήνων. Συνδεόταν στενά με τη λατρεία του Απόλλωνα γι αυτό περιβαλλόταν με μεγάλο σεβασμό. Πρώτες μαρτυρίες για λύρες συναντούμε στο ανάκτορο της Πύλου και στην Κρήτη (1400 π.Χ.). Ήταν το μουσικό όργανο του έπους, της ήρεμης θεωρήσεως του κόσμου και το μουσικό όργανο του θεού Απόλλωνα.

Η λύρα έδινε για τους αρχαίους το παρόν σε πολλές κοινωνικές εκδηλώσεις κυρίως σε κλειστούς χώρος και συμπόσια και αντίθετα με την αρχαία κιθάρα(κίθαρις) που έπαιζαν μόνο επαγγελματίες μουσικοί, η λύρα παιζόταν κυρίως από μη επαγγελματίες. Πρόκειται για το μοναδικό μουσικό όργανο που μαρτυρείται στο μινωικό και μυκηναϊκό πολιτισμό, ενώ στα κλασικά χρόνια αποτελεί κυρίαρχο όργανο, παράλληλα με τον αυλό. Επρόκειτο ουσιαστικά για ένα όργανο μεγάλου κύρους. Από αναφορές σε αρχαία κείμενα, όπως π.χ. στις «Θεσμοφοριάζουσες» του Αριστοφάνη ή στους Ομηρικούς Ύμνους στον Ερμή, καταλαβαίνουμε ότι η χέλυς παιζόταν κυρίως από άνδρες (ήταν άλλωστε το όργανο επάνω στο οποίο μάθαιναν μουσική οι νέοι της εποχής) και ήταν συνοδευτική στην ανθρώπινη φωνή καθώς δεν αποτελούσε κύριο όργανο σε μια μουσική εκτέλεση.

Περιγραφή

Το αρχαιοελληνικό όργανο διέθετε ένα αντηχείο κατασκευασμένο από όστρακο χελώνας, καλυμμένο με δέρμα βοδιού. Δύο ξύλινοι βραχίονες, οι λεγόμενοι πήχεις, ήταν καρφωμένοι στο αντηχείο. Στο επάνω μέρος τους οι βραχίονες αυτοί ενώνονταν μεταξύ τους μέσω ενός άλλου βραχίονα, του ζυγού. Τα άνω άκρα των χορδών ήταν δεμένα στον ζυγό με στριφτάρια ή κλειδιά, τους κόλλοπες. Τα κάτω άκρα των χορδών ήταν στηριγμένα στο κάτω μέρος του αντηχείου, μέσω ενός μεταλλικού μέρους, του χορδοτόνου. Η χέλυς είχε εφτά χορδές. Υπάρχουν όμως και αναφορές που κάνουν λόγο για μεγαλύτερο αριθμό. Οι χορδές ήταν κατασκευασμένες από έντερα προβάτων και τοποθετούνταν σε αύξουσα σειρά ως προς τη συχνότητα, με τη χορδή χαμηλότερου τονικού ύψους να είναι η πιο κοντινή στον οργανοπαίκτη. Οι δονήσεις των χορδών μεταφέρονταν στο αντηχείο μέσω μιας ξύλινης γέφυρας (μαγάς), της οποίας το κάτω μέρος εφαπτόταν πλήρως με το δέρμα. Αν και γραπτές ενδείξεις δεν υπάρχουν σχετικά με την ύπαρξη εσωτερικής ενίσχυσης του οργάνου, ώστε το κέλυφος να αντέχει την πίεση που δέχεται από το δέρμα, οι ειδικοί συμπεραίνουν ότι τον ρόλο αυτόν έπαιζε ένα κομμάτι ξύλου – ο δόνακας. Τέλος, η νύξη των χορδών γινόταν με πλήκτρο.

Ιδιαίτερα αξίζει να αναφέρω, ότι ήταν όργανο που το χρησιμοποιούσαν στα Ασκληπιεία λόγο της ιδιότητάς της να παράγει μια συγκεκριμένη συχνότητα, η οποία, μέσω των χιλιοσφαίρων (του νόμου των σφαιρών του Πυθαγόρα), μπαίνουν στο ακουστικό νεύρο, και από κει διαχέονται σ΄ όλο το σώμα και στον εγκέφαλο. Με την δονητικότητά τους, ξυπνούν νευρώνες οι οποίοι κοιμούνται και είναι υπεύθυνοι για την ίαση όλου του οργανισμού μας.

Η “θεραπευτική μουσική των Ασκληπιείων”, χρησιμοποιείτο κατά την Αρχαιότητα στα Ασκλήπιεία της Ελλάδας ως θεραπεία ή μέρος της θεραπείας των ασθενών.

Κατασκευή

Σε ένα αντηχείο από καβούκι χελώνας ή ξύλο στηρίζονται δυο βραχίονες (πήχεις). Κάθετα στους πήχεις στο πάνω μέρος εκτείνεται ο ζυγός. Οι χορδές ίσου μήκους είναι κατασκευασμένες από στριμμένο και αποξηραμένο έντερο, νεύρα ή λινάρι. Στηρίζονται σε ένα σημείο (χορδοτόνιον) πάνω στο ηχείο, περνούν πάνω από ένα καβαλάρη (μαγάδιον) και στην πάνω μεριά περιστρέφονται στο ζυγό με ένα σύστημα κλειδιών, τους κόλλοπες ή κόλλαβους, που διευκόλυναν το κούρδισμα. Οι χορδές αρχικά ήταν 3, αργότερα 4, 5 και 7 ενώ έφτασαν την περίοδο της «νέας μουσικής» και τις 12. Οι λύρες παίζονταν με το δεξί χέρι με τα δάκτυλα ή με ένα «πλήκτρον» κατασκευασμένο από κέρατο, ξύλο, κόκαλο ή μέταλλο. Το αριστερό βοηθούσε παίζοντας μεμονωμένες χορδές, πιέζοντάς τες ή αποσβένοντας τον ήχο. Οι χορδές είχαν συγκεκριμένες ονομασίες που ταυτίζονταν και με τις ονομασίες των φθόγγων. Υπάρχουν πολλοί τύποι λυρών με διαφορετικές ονομασίες: φόρμιγξ (η αρχαιότερη λύρα), κίθαρις ή κιθάρα, λύρα, χέλυς (=χελώνα), βάρβιτος (με μακρείς πήχεις). Οι όροι αυτοί συχνά συγχέονται στη χρήση τους.

Κούρδισμα

Οι χορδές της αρχαίας λύρας είχαν συγκεκριμένη ονομασία που σχετιζόταν με τους πλανήτες και αντιστοιχούσε σε συγκεκριμένη νότα.

ΠΛΑΝΗΤΗΣ ΟΝΟΜΑ ΧΟΡΔΗΣ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΝΟΤΑ
Κρόνος Υπάτη ΜΙ
Δίας Παρυπάτη ΦΑ
Άρης Λιχανός ή Υπερμέση ΣΟΛ
Ήλιος Μέση ΛΑ
Ερμής Παραμέση ΣΙ
Αφροδίτη Παρανήτη ΝΤΟ
Σελήνη Νήτη ΡΕ

Σύμφωνα με τη δώριο αρμονία, που θεωρείται και η κατεξοχήν ελληνική αρμονία έχουμε το εξής κούρδισμα για τη λύρα: Ε, F, G, Α, Β, C και D. Αυτό είναι και το βασικότερο. Από κει και πέρα κάποιες άλλες αρμονίες είναι:

  • Υποδώριος: λα, σι, ντο, ρε, μι, φα, σολ, λα
  • Φρύγιος: ρε, μι, φα, σολ, λα, σι. ντο, ρε
  • Υποφρύγιος: σολ, λα, σι, ντο, ρε, μι, φα, σολ
  • Λύδιος: ντο, ρε, μι, φα, σολ, λα, σι, ντο
  • Υπολύδιος: φα, σολ, λα, σι, ντο, ρε, μι, φα,
  • Μιξολύδιος: σι, ντο, ρε, μι, φα, σολ, λα, σι

Υλικά κατασκευής

Η συγκεκριμένη λύρα αποτελεί πιστό αντίγραφο τις αρχαίας ελληνικής λύρας, χέλυς, με βάση σωζόμενες γνώσεις από αρχαίες πηγες. Όλα τα υλικά που χρησιμοποιήθηκαν είναι φυσικά και είναι όλα δουλεμένα στο χέρι. Είναι 100% χειροποίητη. Αποτελείται απο: το αντηχείο από πραγματικό καβούκι χελώνας, οι πήχεις από κέρατα τράγου, το χορδοτόνιον, το μαγάδιον, ο ζυγός καθώς και οι κόλλοπες είναι κατασκευασμένα από ξύλο οξιάς και ιρόκο. Η μεμβράνη του αντηχείου είναι από επεξεργασμένο δέρμα κατσικιού. Μόνο οι χορδές είναι νάυλον και όχι από φυσικό έντερο, για να διευκολύνουν το κούρδισμα του οργάνου.

Αγοράστε από το Etsy